In de Wolken met Internet

Weer een publicatie van mij uit de oude doos die nog niet op dit blog is gepubliceerd. Voor het blad '//Collectie' heb ik in de afgelopen twee jaar een aantal recensies geschreven van 'standaardwerken' op het gebied van Web2.0. Ze verschenen in de rubriek 'De diepte in'.  De eerste recensie ging over David Weinberger's 'Everything is Miscellaneous' en verscheen in //Collectie 2008 nr.2 

In de wolken met het internet 

Auteur David Weinberger vergelijkt in Everything is Miscellaneous het internet met een ondoorzichtige, wanordelijke wolk. Orde scheppen in die wolk is haast onmogelijk. Bibliothecarissen, die van oudsher orde scheppen in de chaos van informatie, zien hun rol daarom veranderen. Volgens Jan Klerk is het boek van Weinberger onmisbaar om de nieuwe wereld van het internet beter te begrijpen en naar nieuwe rollen van de bibliothecaris te zoeken.

door Jan Klerk

Lange tijd waren bibliotheken het enige venster op de wereld van kennis en informatie. Je had de bibliotheek nodig om aan die informatie te komen. Het was de bibliotheek die orde bracht in de chaos. Het zijn de bibliothecarissen die tot op heden proberen die kennis en informatie ordelijk gerubriceerd en voorgeselecteerd op een presenteerblaadje aan te bieden. Dat voorselecteren doen ze niet alleen in de bibliotheken zelf, maar ook via bibliotheekdiensten op internet zoals Bibliotheek.nl en daarvan afgeleide diensten voor openbare bibliotheken zoals Schoolbieb en Leesplein. Sinds de introductie van het wereldwijde web hebben bibliotheken het monopolie op informatieverstrekking verloren.

Vanwege datzelfde internet bevindt 99,9% van de beschikbare kennis en informatie in de wereld zich niet langer in de bibliotheekvestigingen, maar daarbuiten ‘in the cloud’. In die wolk, die onmeetbaar grote amorfe hoeveelheid bits en bytes die via internet ontsloten wordt, gelden geheel andere wetten en regels dan in de bibliotheek. Hoe fundamenteel de internetwereld verschilt van die van bibliotheken, beschrijft David Weinberger in zijn aan de bibliothecarissen opgedragen boek Everything is Miscellaneous - The Power of the New Digital Disorder.

'Diversen'

David Weinberger begint zijn boek met de fysieke orde in de dagelijkse wereld om ons heen. Hij beschrijft de orde die je in winkels en bibliotheken aantreft en ook thuis, waar een voorwerp slechts op één plek opgeborgen kan worden. Overal en altijd is er echter ook sprake van een plankje met moeilijk op te ruimen spullen, de mand met onvolledige sokkenparen, een keukenla met een allegaartje van keukengerei of een restrubriek in de bibliotheek met ‘overigen’. In Weinbergers terminologie heet dit ‘miscellaneous’ oftewel ‘diversen’. ‘Miscellaneous’ zijn al die ‘overige’ dingen die zich niet goed laten indelen.

Weinberger stelt dat in de digitale wereld van internet alles miscellaneous geworden is. En sinds de introductie van Web 2.0, het ‘sociale web’, is daar nog een enorme hoeveelheid data in de vorm van berichten op weblogs, in sociale netwerken, foto's en filmpjes etc. van gewone gebruikers bijgekomen. In deze enorme ‘internetcloud’ heeft het volgens Weinberger geen zin om voorselecties te maken, omdat iedere keuze of voorselectie die je maakt veel mogelijk relevante informatie bij voorbaat uitsluit. Lastige materie voor bibliothecarissen die hun legitimatie juist ontlenen aan dit voorselecteren van informatie.

Ordes van orde

Weinberger verklaart zijn theorie aan de hand van drie ‘ordes van orde’ waarvan de eerste twee in het brein van iedere bibliothecaris gegrift staan. De eerste 'orde van orde' is de al eerder genoemde fysieke orde. Daar kan een artikel maar op één plaats tegelijk zijn. In de tweede orde wordt het ordeningsprincipe gescheiden van de fysieke objecten zelf. Hier betreden we het rijk van de metadata, de ordelijke beschrijving van dingen. De kaartcatalogus van de bibliotheek is hiervan het schoolvoorbeeld. Het geeft je de mogelijkheid om verschillende trefwoorden toe te kennen aan hetzelfde boek waardoor je op meerdere manieren hetzelfde boek kunt terugvinden. Er is echter een grens aan het aantal ingangen in een kaartcatalogus. Ook de digitale catalogussystemen horen nog bij de tweede orde omdat slechts de metatada digitaal zijn. De beschreven items zijn nog steeds van fysieke aard.

Met de ‘derde orde van orde’ betreden we een wereld waarin niet alleen de metadata maar ook de content digitaal zijn. In deze digitale wereld kan content tot op woordniveau opgehakt worden en van metadata voorzien. Sinds via Google Books zelfs de inhoud van boeken tot op woordniveau ontsloten wordt, vormen al die afzonderlijke woorden van het boek ook weer een nieuwe laag van metadata.

Tags en RSS

Met de introductie van Web 2.0-applicaties op het internet doen ook de gewone internetgebruikers (de leken, de amateurs) mee en voegen hun eigen data aan digitale content in de vorm van zogenaamde tags toe. Tags zijn door internetgebruikers zelf bedachte trefwoorden. Web 2.0 heeft het mogelijk gemaakt dat leken zowel professionele content als ’amateurcontent’ met tags verrijken en die content vervolgens weer herpubliceren en met andere internetgebruikers delen. De bekendste voorbeelden hiervan zijn Youtube, de website waar je kosteloos filmpjes kunt uploaden, bekijken en delen; en de fotosite Flickr, waar je hetzelfde kunt doen met foto's. Beide sites maken dankbaar gebruik van de tags die de gebruiker toevoegt en het zijn die zelfde tags waarmee je filmpjes en foto's weer kunt terugvinden. De hierboven genoemde Web 2.0 voorbeelden werken vervolgens ook met rss-techniek (Really Simple Syndication oftewel eenvoudige gelijktijdige publicatie). Dankzij rss kun je jezelf abonneren op een foto-, video- of ‘tagstream’ en via een ‘feedreader’ de automatisch binnenkomende feeds lezen, of bekijken. RSS is op dit moment het beste instrument om geheel in de geest van Weinberger de informatiestromen achteraf te filteren op relevante informatie.

Willekeur

Er is een fundamenteel verschil tussen de ons bekende trefwoorden die ontleend zijn aan standaard thesauri en de ogenschijnlijke willekeurigheid van tags. Tags zijn niet gestandaardiseerd. Iedereen mag naar hartelust tags maken en ze naar willekeur aanhangen aan url's, foto's, filmpjes of tekstfragmenten. Een foto, filmpje, url, tekst etc. kan zo op honderden verschillende manieren worden getagd. Deze tags vormen in de ogen van Weinberger juist vanwege hun willekeurigheid een enorme verrijking van het internet. De veelheid aan tags heeft er voor gezorgd dat het steeds gemakkelijker wordt kwalitatief goede zoekresultaten te vinden.

Kortom: dankzij tagging en rss komt informatie op maat gefilterd automatisch naar je toe. Er wordt pas achteraf gesorteerd. Dat is heel andere koek dan het zoeken in door de bibliotheek voorgeselecteerde bronnen. De gebruiker bepaalt hier de relevantie van de informatie en voegt daar vervolgens betekenis aan toe in de vorm van tags. De bibliothecaris kan in dit proces een rol spelen door de gebruiker te begeleiden in het zelf leren hanteren van 'Web 2.0-instrumentarium'.

Instrumentarium

Deze manier om met kennis en informatie om te gaan, zal volgens Weinberger ook de visie op leren en op kennis fundamenteel veranderen omdat kennis van het instrumentarium belangrijker wordt dan kennis van de inhoud en het leren steeds meer via sociale netwerken plaats zal vinden. Hij ziet dit als een buitengewoon positief verschijnsel. Dankzij de voortdurende interactie tussen gebruikers en de informatie krijgt informatie op het web veel meer betekenis. Als in de nabije toekomst in Web 3.0, het 'semantische web', al die data en metadata vervolgens nog eens op een intelligente manier aan elkaar worden gekoppeld, kunnen afhankelijk van zoekacties en de interpretaties van de resultaten door de gebruiker steeds weer nieuwe betekenissen ontstaan.

John Battelle beschreef in zijn boek The Search het zoeken op internet als een ‘intrinsiek betekenisvolle actie’. Bibliotheken streven er nog steeds naar om informatie betekenisvol voorgeselecteerd aan te bieden. Het is echter niet langer de bibliotheek maar de gebruiker die zelf door het zoekproces en het taggen betekenis geeft aan gevonden informatie.

Maximale vindbaarheid

Maar wat is nu precies de moraal van dit verhaal voor bibliotheken? Wie 'The Long Tail' van Chris Anderson heeft gelezen, weet dat wie succesvol wil ondernemen op het internet een zo groot mogelijk aanbod moet zien te realiseren (aggregation of supply). Dit aanbod kan worden gekoppeld aan de vraag door de toeleiding naar het aanbod slim te organiseren (via aggregation of demand) zodat de zichtbaarheid en vindbaarheid maximaal worden.

Bibliotheken zijn wat dat betreft al aardig op weg. Het vorig jaar geïntroduceerde 'Zoek&Boek' koppelt alle catalogi van afzonderlijke openbare bibliotheken aan elkaar. Een 'Long Tail' van bibliotheektitels lijkt daamee in zicht. Maar als bibliotheken ook succesvol willen zijn zoals in Weinbergers theorie wordt beschreven, dan moet er meer gebeuren dan dat.

Perfecte lange staart

Stel je eens voor dat wereldwijd iedere afzonderlijke titel die aanwezig is in een bibliotheekcatalogus vindbaar wordt via Google, en dat het ook mogelijk wordt om aan die titels je eigen tags toe te voegen. Dan zou iedere zoekactie op internet onvermijdelijk ook bibliotheektitels opleveren. Combineer dat met rss-techniek en het wordt mogelijk dat je feedreader dagelijks volstroomt met voor jou relevante titels. Als vervolgens de beschikbaarheid en levering ook nog goed georganiseerd zijn, is een volmaakte ‘lange staart’ gerealiseerd. 

Recente ontwikkelingen rond Worldcat of My Discoveries (de Web2.0-kant van Aquabrowser) laten zien dat veel wat Weinberger beschrijft, ook tot de ontwikkelaars bij de grote internationale bibliotheeksystemen is doorgedrongen.

Voor het grootste deel van de beschikbare kennis en informatie die zich ‘in the cloud’ bevindt, heb je de bibliotheek dus niet langer nodig. Die informatie is immers vrij toegankelijk vanaf iedere computer met een internetverbinding. Het lijkt erop dat gezien de gestaag dalende uitleencijfers en ledenaantallen het grote publiek steeds beter in staat is om de informatiehonger via het internet te stillen.

Tot besluit

Everything is Miscellaneous is een boek dat zowel beleidmakers en beslissers in bibliotheken als bibliothecarissen kan helpen om deze nieuwe wereld beter te begrijpen. Begrip dat hard nodig is bij het zoeken naar een fundamenteel andere benadering van kennis en informatie en het zoeken naar nieuwe rollen en competenties voor de bibliothecaris. Het is alleen verschrikkelijk jammer dat er nog geen Nederlandse vertaling van het boek is verschenen.

Weinberger is beslist meer dan een hype. Zijn visie op het internet en de analyse van de gevolgen daarvan voor de kennistheorie zijn diepgravend en zetten aan tot nadenken. Everything is Miscellaneous is bovendien toegankelijk geschreven. Het is een rijk en filosofisch boek dat beschrijft hoe internet de menselijke kennis fundamenteel verder heeft gebracht zoals wiskunde of het alfabet dat in het verleden hebben gedaan.

David Weinberger, Everything is Miscellaneous. The Power of the New Digital Disorder. New York, Times Books, 2007.

Illustratie: 'Everything is Miscellaneous' by Kevin Marks