Terugblikken en vooruitkijken

2009 is bijna voorbij, een jaar dat ik 89 berichten op dit blog postte. Als ik kijk naar de jaren daarvoor (het waren er 103 in 2008 en 128 in 2007) hebben we het hier dus over een substantiële achteruitgang. Aan de andere kant heb ik 8 artikelen geschreven voor 'Digitale Bibliotheek', 5 voor '//Collectie' en nog eens 5 voor 'Bibliotheekblad'. Dat is weer substantieel meer dan het jaar daarvoor. Een verschuiving van digitaal naar papier dus:)

Ik vind het moeilijk om een eenduidig beeld te maken over afgelopen jaar. Ten eerste ben ik nadrukkelijk de draad kwijtgeraakt in 2009. Zoveel ontwikkelingen (ook op m'n eigen vakgebied), nieuwe applicaties etc. het was duizelingwekkend en ik heb m'n informatiefilters daar nog steeds niet goed op aangepast.  Dit is een bijzonder onvolledig overzicht dus! Aan de zwarte kant was het natuurlijk met nadruk het jaar van de economische crisis waarvan de werkelijke gevolgen eigenlijk nog moeten komen. Bij veel bibliotheken is financieel onheil aangekondigd. Mijn eigen bibliotheek bijvoorbeeld staat voor een half miljoen aan bezuinigingen genoteerd vanaf 2012/13 en het is zeer de vraag of het daarbij zal blijven gezien de structurele financiële problemen in Haarlem de komende jaren. Hoe het met de belangstelling voor de openbare bibliotheek staat vind ik ook lastig te beoordelen. De bibliotheek wordt onverminderd geassocieerd met het lezen van boeken en dat is eigenlijk ook logisch gezien de nadruk die bibliotheken ook zelf leggen op boeken. Hopelijk kan Eppo ons hier redden van het immer stoffiger imago.

Bibliotheken lijken daarbij steeds meer de nadruk te leggen op verlenging van de beperkte houdbaarheidsdatum in plaats van werkelijke innovatie. Er wordt vooral heil gezocht in retailconcepten die het traditionele aanbod op nieuwe manieren onder de aandacht brengen. Daar zijn ze goed in in het verre Oosten. Maar levert dat de 'ideale bibliotheek' op en willen we daarbij een Aldi-uitstraling hebben is de vraag? De retailgedachte in bibliotheken haakt in op technieken die bijvoorbeeld in de franchise boekwinkels en multimediastores worden gehanteerd. Daar word je als klant geconfronteerd met grote stapels van een beperkt aantal actuele titels die op een strakke eenduidige manier worden aangeboden. Meer van minder dus en het is een garantie voor succes er van uitgaande dat alle klanten hetzelfde willen: veel actueel spul. Maar goed, ik heb het al eens eerder gemeld, de legitimatie van openbare bibliotheken zit niet in het in het gratis in grote getale uitlenen van Dan Brown. Ook de discussies over 'boetevrij lenen' en 'onbeperkt en leengeldvrij lenen' moet je in dit licht zien en die moeten gevoerd worden. Boetevrij en gratis lenen zo snel mogelijk doorvoeren dus maar ze horen wat mij betreft net zo goed bij het verlengen van die beperkte houdbaarheidsdatum van de openbare bibliotheken (zoals we die nu kennen dan).

Die legitimatie schijnt wel te zitten in het creëren van de 'Long Tail van bibliotheekmaterialen', de 'Collectie Nederland'. Er werd in 2009 en wordt in de komende jaren met grote voortvarendheid gewerkt aan het bouwen van de 'Digitale openbare bibliotheek'. Het grootste deel van het beschikbare vernieuwingsgeld voor openbare bibliotheken wordt nu ingezet voor dit proces. Ook de technische infrastructuur wordt gelijktijdig op de grootst mogelijke schaal en in gezamelijkheid aangepakt. Bij alle vanuit centraal gefinancierde bibliotheekinnovatie staat de 'Connectie met de Collectie' voorop. Leuk dat je bijvoorbeeld al die oude titels die in ons Haarlemse souterrain staan straks op een gemakkelijke manier 's nachts dankzij een 'iPhone-bibliotheekapp' kunt reserveren. Ik maak me daar persoonlijk wat zorgen over. Als we alle energie gaan steken in het op innovatieve manieren vermarkten van onze oude meuk kunnen we wel stoppen. 80% van die oude collecties kunnen binnenkort op de schroothoop watikjebrom en dan heb je al je innovatiegeld gestoken in iets waar over een paar jaar geen behoefte meer aan is. De toekomst is aan het beeld en dan vooral aan het beeld via internet en games natuurlijk.

Als je kijkt naar ontwikkelingen in het tijdsbestedingspatroon van consumenten in Nederland ziet het er niet goed uit voor bibliotheken. In het laatste grote SCP tijdsbestedingsonderzoek uit 2006 kwam al naar voren dat Nederlanders het steeds drukker krijgen en dat de portie besteedbare vrije tijd minder wordt. Binnen die vrije tijd verschuift het mediagebruik meer van papier naar digitaal dan dat digitaal ten koste gaat van televisiekijken. Televisie blijft populair, ook onder jongeren. En de televisie rukt op in de slaapkamers, voorheen het exclusieve domein van het boek. En wat uit het laatste SPOT onderzoek (2008) blijkt: het zijn vooral de volwassenen die op hun kont achter beeldbuis en computer zitten en een bijzonder slecht voorbeeld geven aan de jongere generaties. Die jongere generaties verwachten overigens zelf dat internet in de komende jaren hun primaire nieuwsbron gaat worden en dat je achtelijk bent als je betaalt voor nieuws. Digitaal wordt immers onvermijdelijk gratis omdat digitaal gratis wíl zijn (dat schreef Chris Anderson al het afgelopen jaar).
Toch is er nog steeds belangstelling voor boeken onder jongeren laat het lopende VOB onderzoek zien.

Tijd is wat mij betreft de allerbelangrijkste kritische succesfactor voor openbare bibliotheken. Tijd heb je namelijk niet, die moet je maken en die maak je alleen voor dingen die voor jou werkelijk toegevoegde waarde hebben. Helaas moeten we nog tot 2011 wachten voor de volgende grote SCP-tijdsbestedingsrapportage.

2009 was het jaar waarin er (vooral dankzij Amazon, Barnes&Nobles en Bol.com) heel veel aandacht was voor ebooks en ereaders. Velen troffen een ereader aan in hun schoen. Of er werkelijk sprake is van een doorbraak vraag ik me (met Edwin) af. De huidige generatie ereaders met zwartwit e-inkt schermpjes hebben veel nadelen en het wachten is daarom op de ereaders in kleur en readers die vooral ook interactief zijn. Verder gaan  ook ereaders over lezen, dat spreekt voor zich en ook daar speelt de tijd een grote rol. Lezen kost namelijk tijd. En als je eerst eindeloos moet pielen om een bestand op je reader te zetten haak je natuurlijk direct af.

Zoals techsavyyuppenblad Bright terecht constateerde was 2009 vooral het jaar van de 'Apps'. Vrijwel iedere modern mobieltje biedt de mogelijkheid om Apps te scoren via een gemakkelijk toegankelijke 'Appstore'. Apps combineren gemak, snelheid en grote toegevoegde waarde met 'altijd-tot-je-beschikking-hebben'. Je mobieltje wordt daarmee jouw eigen platform dat dankzij duizenden gratis én betaalde verkrijgbare webapplicaties perfect en razendsnel aangepast kan worden aan jouw persoonlijke behoeften. Ik ben zelf inmiddels ook al weer een half jaar de trotse en intensieve bezitter van een Google Phone en kan ik 24/7 al m'n persoonlijke behoeften bevredigen via een klein apparaatje. Dat is de toekomst. Kortom ook 2010 wordt vast en zeker het jaar van de Apps. Waar zit die persoonlijke behoefte vooral? Die zit vooral in het anytime en anywhere eindeloos communiceren. Op naar 2010 dus. Een jaar met onvermijdelijk nog veel meer ontwikkelingen, een jaar waarin ik nog meer ontwikkelingen zal missen. Het zij zo.
Ik wens al m'n lezers hier een voorspoedig en optimaal gefilterd nieuw jaar toe vol toegevoegde waarde.

Foto door Laurie Pink