Jan Klerk: Dood hout leeft niet

Er is weer een nieuwe ronde in de biblioblogkermis. De verse kermisexploitante Astrid van Dam aka Astrid Scribbles roept op haar weblog op tot discussie over de noodzakelijkheid van de inzet van 'traditionele' media binnen leerprocessen op school. Het draait hier kortgezegd om de aanname dat printmedia garant staan voor duurzame diepgang en internet vooral bruikbaar is voor vluchtige snelle informatie. Wat mij betreft is de neergezette stelling een voorbeeld van cultuurpessimisme dat weinig recht doet aan de werkelijkheid. Ik houd me voor het gemak even aan de volgorde van Astrid's post:

Het kritisch vermogen van de leerling mag dan wellicht te wensen overlaten zoals Astrid stelt maar daar is in mijn ogen een leerling immers leerling voor. Je wordt namelijk niet als cultureel, kritisch, democratisch mediawijs burger geboren. Zinvolle weloverwogen keuzes maken is een kunst die je jezelf door de jaren heen aanleert en als het goed is word je daarin ondersteund door school en je ouders. Dat docenten en ouders daar zelf ook regelmatig in tekort schieten is nog geen reden om terug te grijpen op alles wat oud en vertrouwd is. Want hoe scoren de ouders en docenten zelf (in hun voorbeeldrol) als kritische, culturele, democratische en mediawijze burgers?
Dat leerlingen zich vaak tot de eerste tien zoekresultaten beperken heeft aan de ene kant te maken met de kwaliteit van Google zelf. Je vindt op pagina 1 over het algemeen genomen de beste resultaten, al hangt dat mede af van de gekozen zoekterm(en). Dat goede betrouwbare informatie regelmatig niet bij de eerste tien resultaten staat kan aan de andere kant ook te maken met het treurige feit dat veel websites heel slecht scoren in zoekmachineoptimalisatie en daardoor niet goed door Google worden geïndexeerd.
Verder ben ik het met de kritische opmerkingen over de 'knip-en-plak-generatie' geheel met Mark eens. In mijn eigen geheel analoge middelbare schoolloopbaan was het uitgangspunt voor scripties en spreekbeurten de 'Spectrum Encyclopedie', die was lekker thematisch ingericht en daar zocht je alleen als het echt nodig was een bibliotheekboek bij. Verder een kwestie van de juiste fragmenten kopiëren en omzetten in je eigen woorden. Ik geloofde toen overigens blind in de juistheid van die informatie.
Ik denk dat we ons beter zouden moeten realiseren waarom leerlingen op school zitten. Voor hun eigen gevoel gaat dat vooral om plicht en zeker niet om de lol van leren. We spreken niet voor niets over leerplicht. Kinderen zijn daar heel pragmatisch in. Het doel is toch vooral het behalen van een diploma en kinderen zoeken dan naar de juiste balans zodat ze het maximale resultaat kunnen halen bij de minst mogelijke inspanning. Daar is niets cynisch aan, het is volstrekt logisch en het hele onderwijssysteem werkt daar aan mee. De kwaliteit van onderwijs wordt afgemeten aan de hand van kwantitatieve resultaten (aantallen behaalde examens, aantallen doublures en de hoogte van cijfers bij overgang), het onderwijs heeft het systeem daarnaar ingericht. Net als bij voetbal telt vooral het resultaat en niet de weg daar naar toe. Neemt niet weg dat er best leerlingen zullen zijn die leren voor hun lol maar die maken zich daar bij hun medeleerlingen niet populair mee. Leren is nog steeds niet cool en iedere leerling wil voorkomen voor een nerd te worden uitgemaakt. Liever onderpresteren dan voor een nerd of stud te worden uitgemaakt. Dat was overigens in mijn eigen schoolloopbaan niet anders.
Over de betrouwbaarheid van informatie op internet. Zoals ik eerder beweerde, de beste resultaten staan doorgaans bij de eerste tien. 'Google' bijvoorbeeld eens met enkelvoudige zoekterm op 'slavernij' en je vindt prima resultaten. Het eerste resultaat is een behoorlijk diepgravend artikel uit Wikipedia met een aantal uitstekende verwijzingen naar nog meer bronnen. Het heeft vrij weinig zin om daar verder nog boeken bij te zoeken. Je kunt kinderen dan beter nog leren om de zoekterm 'slavernij' te combineren met 'dossier'. Kijk eens naar de prachtige relevante resultaten. En wat gebeurt er als je op dezelfde enkelvoudige zoekterm zoekt in de bibliotheekcatalogus? Juist, puinhoop dus. Doe dezelfde exercitie eens met de zoekterm 'paarden', een nog altijd populair thema voor werkstukken en spreekbeurten. Google geeft prima resultaten bij de eerste tien. In de bibliotheekcatalogus wordt de puinhoop alleen maar groter. Een zoekgang via Aquabrowser Library levert dan overigens iets betere resultaten op maar zeker niet meer overzicht dan Google. Zoek ook ff via de zoekfunctie in Schoolbieb dat dé ingang moet zijn voor scholieren. Aantal resultaten op 'slavernij' is 0 en voor 'paarden' is dat ook 0! Wel lekker overzichtelijk trouwens en de volgende keer kijk je wel ergens anders. Verder kun je rustig stellen dat Google iedere dag beter wordt, dat ieder zichzelf respecterende instelling z'n webmasters naar een SEO-cursus stuurt zodat die eerste twintig resultaten ook steeds relevanter worden maar dat bibliotheekcatalogi (van openbare bibliotheken) daarbij vergeleken zich nauwelijks ontwikkelen.
Over de betrouwbaarheid van printmedia. Hoe weet ik bijvoorbeeld dat een boek over het onderwerp slavernij een goed boek is? Zijn de laatste inzichten over slavernij verwerkt in een boek uit 1989. Geeft de aanvullende MOM-informatie daar meer informatie over? Is het beter als een scholier dit boek gebruikt voor een werkstuk of spreekbeurt en niet de Wikipedia-informatie? De vraag stellen is 'm beantwoorden. Voor verdieping en verbreding van je onderwerp moet je zeker niet bij printmedia zijn en al helemaal niet in de openbare bibliotheek. Het aanbod van informatieve media is grotendeels verouderd en je krijgt als gebruiker geen enkel inzicht in de krititeria waarom bepaalde titels in de collectie staan. Vanuit de bibliotheekkant bekeken weet ik dat er bij de selectie weinig diepgaande kriteria worden gehanteerd. Het is een keuze uit een standaardaanbod. Daarbinnen wordt de afweging gemaakt vanuit de aanname dat uitgeverijen van naam garant staan voor de kwaliteit van hun uitgaven en verder is vooral het beschikbare aanschafbudget bepalend voor de keuze.
De voor scholieren beschikbare traditionele alternatieven zijn doodgewoon moeilijk vindbaar, regelmatig verouderd en dus van mindere kwaliteit. Leerlingen dwingen om printmedia te gebruiken voor werkstukken draagt in die zin zeker niet bij aan hun ontwikkeling. Wat wél zou bijdragen is het thuis raadplegen van online databestanden. Maar dat is tot op heden vanwege auteursrechtelijke beperkingen nog steeds niet gelukt.
De stelling dat docenten zo hun best doen geloof ik weinig van. We merken bij klassenbezoeken PO én VO in onze bibliotheek dat een fors deel van de docenten zelf niet met internet kan omgaan en daarmee ook niet in staat is om iets zinnigs te zeggen over het verzamelen en gebruiken van betrouwbare informatie. Ook hier zijn natuurlijk uitzonderingen. De druk op leerlingen om gebruik te maken van papieren bronnen heeft dan vooral met de beperkingen van de docenten te maken.
Leerlingen zijn behoorlijk klikvaardig en wisselen handig en pragmatisch op internet gevonden bruikbare informatie uit met hun vrienden via MSN. Die uitwisseling gebeurt niet alleen door klasgenoten onderling maar zelfs tussen leerlingen van verschillende scholen. Zo zorg je er voor dat dezelfde informatie niet te vaak in werkstukken opduikt. Leerlingen leren zo handig omgaan met moderne media, een eigenschap die ze later nog vaak nodig zullen hebben. Verder draagt het optimaal bij aan het behalen van hogere cijfers en uiteindelijk aan het verkrijgen van de begeerde startkwalificatie. En daar ging het bij het huidige onderwijssysteem toch uiteindelijk om?
Van het moeizaam speuren naar informatie in print in een bibliotheek met krukkige catalogussystemen worden leerlingen beslist niet (media)wijzer. Als die informatie ook nog verouderd is en niet digitaal deelbaar en verspreidbaar, slaat de depressie en demotivatie bij leerlingen al snel toe. Ik vind de stelling dat internet vooral voor vluchtige informatie is en print voor verdieping absoluut niet houdbaar. Integendeel zelfs.
Over de spiegel. Moeten leerlingen de dupe worden van docenten en bibliothecarissen die zelf onvoldoende vaardig zijn met digitale media? In die zin zou het handig zijn als deze professionals zich zelf eens een spiegel voorhouden en nu direct nog gaan beginnen met het groot onderhoud van hun eigen leerproces. Begin eens wat te lezen bij vakgenoten die wel voorop lopen. Bijvoorbeeld bij Wilfred Rubens of Margreet van den Berg (en zoon) om een paar mooie voorbeelden te noemen.

Zijn er dan nog kansen voor (bibliotheek) printmedia wat betreft het gebruik voor onderwijsdoeleinden? Ik denk van wel maar dan moet de online vindbaarheid thuis van die media wel sterk vergroot worden. In dat licht vind ik het mooi om bij Wowter te lezen dat sommige (in dit geval dan wetenschappelijke) bibliotheken hun catalogus door Google laten indexeren. In principe is het bezit van de bij Worldcat aangesloten bibliotheken al sinds 2003 via Google vindbaar maar helemaal lekker gaat dat nog niet. Hoe mooi ik (met Edwin) Worldcat ook vind, dit blijft een verbeterpuntje wat mij betreft.

Want bibliotheekboeken vinden via Google is toch het ultieme doel. Of niet soms?

Verder zou je als klant sneller moeten kunnen beoordelen of de gevonden bibliotheektitel betrouwbaar is. Wat mij betreft door een betrouwbaarheidsindexcijfer toe te voegen aan titels in de catalogus. Een cijfer dat automatisch lager wordt naarmate het medium veroudert. Of verrijken we iedere titel met deskundig commentaar van een bibliothecaris.
Ik verzin het hier ook maar.

Foto: Coming Soon by Digital Trash