Bibliotheek 2.0: artikel 2

Onderstaand artikel is eerder gepubliceerd in Bibliotheekblad nr. 19/2008. Opmerkingen en aanvullingen zijn welkom.

Bibliothecaris 2.0: rollen en competenties van de 'nieuwe bibliothecaris'

Het rommelt flink in het bibliotheekvak. In de afgelopen jaren zijn er tal van beleidstukken langs gekomen waarin de noodklok wordt geluid over het voortbestaan van bibliotheken en het vak bibliothecaris. Het gaat daarbij steeds om dezelfde negatieve vaststellingen, er wordt minder gelezen, minder uitgeleend, er worden minder vragen gesteld, het ledenaantal daalt én vergrijst.

Aan de kant van de professional is het niet veel beter. Ook de populatie bibliotheekmedewerkers vergrijst en het imago van het vak bibliothecaris is onaantrekkelijk vanwege het gebrek aan carriëremogelijkheden en de ongunstige salarissen. Het is om depressief van te worden. Het laatste en meest invloedrijke stuk in dit opzicht is het SCP-rapport 'De Bibliotheek 10 jaar na nu'¹ waarin een somber beeld van de toekomst van openbare bibliotheken wordt neergezet. Het rapport geeft wel handreikingen die kunnen helpen bij het keren van het tij en twee daarvan, 'ga op de gebruiker af' en 'Steun burgers bij de ontwikkeling van informatievaardigheden en, breder, mediawijsheid', gaan concreet in op de rol van de bibliothecaris. Toch gloort er hoop aan de horizon. De verschillende aspecten die horen bij het begrip Bibliotheek2.0 bieden voldoende houvast om het in de komende jaren fundamenteel over een andere boeg te gooien. Daarbij is een hoofdrol weggelegd voor de bibliothecaris die ik in dit artikel de 'bibliothecaris2.0' of anders gezegd de 'nieuwe bibliothecaris' noem.

Nieuwe Rol
In het eerste artikel in deze reeks over Bibliotheek2.0 in Bibliotheekblad nr. 18, kwam deze Bibliothecaris 2.0 oftewel de 'nieuwe bibliothecaris' al even aan de orde. In Bibliotheek 2.0 behoren natuurlijk Bibliothecarissen 2.0 te werken. In het afgelopen twee jaar zijn er in ons land een aantal publicaties verschenen waarin rollen worden beschreven voor deze nieuwe bibliothecaris.

In de recente Beleidsnotitie 'Leren Schitteren'² wordt deze bibliothecaris als volgt beschreven:

'Anno 2007 heeft vakmanschap een andere betekenis. Het beroep van bibliothecaris is in verschillende richtingen geëvolueerd. Maar nog altijd staat de inhoud, de zogeheten content, voorop. Soms is hij een specialist met veel inhoudelijke kennis waarin hij zijn klanten laat delen. Een andere keer is hij een vertrouwd en bekwaam verkenner die op een slimme manier zijn weg weet te vinden in het enorme en moeilijk toegankelijke aanbod van informatie. En soms produceert de bibliotheekmedewerker door het maken van nieuwe combinaties van bestaand materiaal zelf informatie. Ondertussen hebben ook bibliotheekgebruikers een metamorfose ondergaan. Zo beschikken zij dankzij de nieuwe technologie over mogelijkheden zelf, onder meer met gebruikmaking van bibliotheekmateriaal, nieuwe content te vervaardigen en die bij voorbeeld via het world wide web openbaar te maken. De bibliotheek zal ook deze groep naar behoren moeten kunnen bedienen'.

Ook de afdeling Openbare Bibliotheken van de NVB heeft zich recentelijk uitgesproken over de rol van de bibliothecaris in het vernieuwde 'Professioneel Statuut' uit 2007³. De NVB omschrijft dat als volgt:
'Wij bundelen collecties, kennis en diensten van de bibliotheek en van privépersonen of instellingen. Wij leren mensen omgaan met nieuwe media en maken hen informatievaardig, omdat ze dat nodig hebben om te kunnen functioneren in de maatschappij. Wij maken mensen bewust van lokaal, provinciaal en landelijk erfgoed. Wij bevorderen actief het lezen en de literatuur. Daarbij putten we uit de collectie van alle bibliotheken. Wij stellen mensen in staat anderen en andersdenkenden te ontmoeten. We bieden een onafhankelijke ontmoetingsplaats om kennis te geven en te nemen van elkaars ideeën en overtuigingen. Dat doen we vanuit onze maatschappelijke betrokkenheid'.
Dit professioneel statuut baseert zich nog sterk op de traditionele taken van de bibliothecaris waarbij verder integriteit, kwaliteit en verantwoordelijkheid de boventoon voeren. Daar is op zich helemaal niets verkeerd aan maar we wisten al dat dit niet het beroepsbeeld schetst wat veel nieuwe medewerkers aantrekt.

Toerusten
Voor de meest concrete omschrijving en beste definitie van de 'nieuwe bibliothecaris' kom ik weer bij de Amerikaanse Library 2.0-voorman Michael Stephens uit en zijn in 2007 gepubliceerde 'manifest' 'Into a New World of Librarianship'⁴. Michael Stephens noemt deze bibliothecaris 2.0 'the strategy guide for helping users find information, gather knowledge and create content'. Dit plaatst de bibliothecaris in een fundamenteel andere rol. Niet de man of vrouw die zoekt en vindt of helpt met zoeken en vinden maar de bevlogen professional die klanten leert om voortaan zelf te zoeken en te vinden en dat plaatst hem midden in de maatschappelijke trend 'van voorschrijven naar toerusten' zoals die in onze eigen VOB-brochure 'De Bibliotheek Anders Bekeken'⁵ beschreven staat.

Deze verschuiving naar toerusting van burgers is niet alleen in de bibliotheekwereld gesignaleerd. Het kabinetsprogramma 2007-2011 'Samen werken, samen leven' staat vol met teksten over de 'toegeruste' burger. 'Mensen geven zelf vorm aan de samenleving' is een citaat uit de inleiding. Het kabinet beschrijft ook de toenemende complexiteit van de samenleving: 'Onze samenleving is ook ingewikkelder geworden en steeds meer met het buitenland vervlochten geraakt. Beslissingen op het ene gebied hebben soms grote gevolgen voor andere gebieden'. In het stuk wordt verder een maatschappij beschreven waarin keuzerijkdom en keuzevrijheid centraal staan en waarin burgers worden gestimuleerd om vanuit een sterk gevoel van verantwoordelijkheid de regie over hun eigen leven te voeren. Daarbij zijn allerlei vaardigheden nodig en de burger die al deze vaardigheden beheerst is een culturele, mediawijze en democratische burger.

De overheid heeft daarbij weliswaar rollen op het gebied van mediawijsheid en informatievaardigheden toebedacht aan de bibliotheek, het primaat voor dit soort zaken ligt toch bij het onderwijs. In het onderwijs vindt al een aantal jaren een verschuiving plaats van kennisgericht naar competentiegericht onderwijs waarbij vooral veel aandacht wordt besteed aan het 'toerusten' van kinderen voor de maatschappij. Docenten richten zich daarbij vooral als 'coach' op het 'leerproces' van de student. Feitelijk gaat het bij de nieuwe bibliothecaris om dezelfde doelstelling. Burgers 'coachen' bij het zelfstandig regisseren van hun 'persoonlijk ontwikkelingstraject'.

Vaardigheden
Michael Stephens beschrijft zes noodzakelijke 'skills' voor de 'nieuwe bibliothecaris':

• Bibliothecarissen 2.0 zijn in staat om al hun plannen voor nieuwe producten en diensten af te stemmen op de behoeften van hun bibliotheekgebruikers. Bibliotheken zeggen natuurlijk al jaren dat ze klantgericht willen zijn maar Stephens doelt hiermee op een bibliothecaris die heel direct en interactief samen met de gebruiker naar die afstemming zoekt. Web 2.0 heeft in het digitale domein die interactie een stuk eenvoudiger gemaakt. Daarom is de volgende 'skill' evenzeer noodzakelijk:

• De Bibliothecaris 2.0 omhelst web 2.0 technolgie. De cursus '23-Dingen'⁶ die op dit moment overal in bibliotheekland wordt georganiseerd, richt zich volledig op het ontwikkelen van Web 2.0-vaardigheden. Maar wie een beetje thuis is op het gebied van web 2.0 weet dat er oneindig veel gratis web 2.0-applicaties zijn zodat je al snel de weg kwijtraakt of je totaal verliest in de vele technische mogelijkheden. Volgens Stephens is de ware nieuwe bibliothecaris daarom een professional die zich op technisch gebied bescheiden opstelt:

• De Bibliothecaris 2.0 weet z'n voorliefde voor technologische hoogstandjes in te perken. Technologie dient in de ogen van de Bibliothecaris 2.0 slechts om communicatie, participatie, samenwerking en kennisdeling optimaal en op eenvoudige wijze te ondersteunen. Ik noemde hierboven al eerder de toenemende complexiteit van de samenleving en de daarmee toegenomen keuzerijkdom in vrijwel onbeperkt toegankelijke content op internet. Stephens beschrijft daarom een bibliothecaris die de antennes voortdurend heeft uitstaan en gespitst is op nieuwe ontwikkelingen:

• De Bibliothecaris 2.0 is een trendspotter en weet ontwikkelingen in de samenleving op waarde te schatten en te vertalen in concrete producten en diensten. De samenleving is echter aan voortdurende verandering onderhevig. Producten en diensten die vandaag worden ontwikkeld kunnen bij wijze van spreke morgen al weer achterhaald zijn. Daarom is de volgende skill van belang:

• De Bibliothecaris 2.0 is in staat om goede en snelle beslissingen te nemen. Het belangrijkste gevolg van web 2.0 is het vervagen van het onderscheid tussen professional en amateur. Dankzij web 2.0 kan iedere burger zelf journalistiek bedrijven op z'n eigen weblog, koopman zijn op Marktplaats of Ebay, encyclopedieartikelen schrijven en toevoegen aan Wikipedia, films maken en publiceren via Youtube, fotograaf zijn en foto's publiceren via Flicr, schrijven en boeken publiceren bij Lulu⁷ etc. etc. Steeds meer mensen worden dus zelf producent van content. Stephens stelt dat het voor bibliotheken en bibliothecarissen weinig zin heeft om je hiertegen te verzetten en dat het verstandig is om burgers hierbij juist te begeleiden. De zeste en laatste skill gaat hierover:

• De Bibliothecaris 2.0 is een contentregisseur en helpt bibliotheekgebruikers in de bibliotheek met behulp van de informatie-infrastructuur van de bibliotheek hun eigen content te creëren.

Nieuwe Openheid
Deze door Michael Stephens beschreven vaardigheden laten aan duidelijkheid weinig te wensen over. De cursus 23-Dingen helpt bibliothecarissen een aardig eind op weg om deze vaardigheden zelf aan te leren en ik ben persoonlijk van mening dat iedere zichzelf respecterende bibliothecaris deze cursus gevolgd moet hebben. Maar er zijn meer dan 23 Dingen nodig om een nieuwe bibliothecaris te 'maken'. Er zijn cursisten die na een enthousiaste start in de loop van het 23-Dingentraject zijn gestrand of zelfs helemaal gestopt. Wie actief gebruik maakt van web 2.0 applicaties laat namelijk zien wat hij of zij weet, leest, luistert, kijkt, fotografeert en filmt, welke bezochte internetsites worden bewaard en welke trefwoorden daaraan zijn toegevoegd etc. etc. Deze nieuwe openheid vergt veel van de deelnemende biblioheekmedewerkers en kan mensen kwetsbaar en onzeker maken. Het is daarom belangrijk om dit soort zaken eerst goed met medewerkers te bespreken voordat aan een cursus 23-Dingen wordt begonnen. Het probleem is gedeeltelijk te ondervangen door jezelf een avatar aan te meten en alle te delen kennis anoniem te publiceren. Daarmee doe je echter wel afbreuk aan de essentie van de 'nieuwe bibliothecaris' die immers herkenbaar is voor de gebruiker en een betrouwbare en terugvindbare 'strategy guide for helping users find information, gather knowledge and create content'.

In een later artikel wil ik nader ingaan op de privacyaspecten van Bibliotheek 2.0. Volgende keer komt eerst de 'gereedschapskist' van de Bibliothecaris 2.0 aan de orde in de Bibliothecaris als 'Lifehacker'.

Jan Klerk

Jan Klerk werkt in de Stadsbibliotheek Haarlem&Omstreken, is bekend als biblioblogger ‘Jantweepuntnul’ en is in 2008 door de VOB aangesteld als ‘Librarian in Residence’ op het thema ‘Bibliotheek 2.0’

1 http://www.scp.nl/publicaties/boeken/9789037703733.shtml

2 http://tinyurl.com/494pda

3 http://www.nvbonline.nl/4531/Professioneel_Statuut_2007.html

4 http://tametheweb.com/2007/01/into_a_new_world_of_librarians.html

5 http://www.debibliotheekandersbekeken.nl/

6 http://www.23dingen.nl/

7 http://www.lulu.com/nl

Foto: Deirdre Klerk

19/2/2009 Tags aangepast

Tags: Jan20Lib20, bibliotheekblad, bibliothecaris 2.0, professionaliteit, web 2.0, bibliotheek 2.0, librarian 2.0 in residence